Witold Wandurski

Imię Witolda Wandurskiego - polskiego dramatopisarza, reżysera, poety, działacza społecznego i politycznego przypomniano w 1958 r. po rehabilitacji, a do tego czasu wiele lat pozostawało w zapomnieniu. Przyczyną tego była jego specyficzna twуrczość, za ktуrą był prześladowany tak w Polsce, jak i w  Związku Radzieckim oraz jego tragiczny los.

Urodził się w Polsce w 1891 r. w Łodzi,  w rodzinie pocztowego urzędnika. Po skończeniu gimnazjum zaczął  studiować na wydziale prawa Moskiewskiego Uniwersytetu. Już po pierwszym roku studiуw jego pasją stał się teatr i literatura. W tym okresie w Moskwie tworzyło wielu poetуw należących do rуżnych kręgуw artystycznych, ale najbardziej interesowała go twуrczość Majakowskiego, ktуrej wielbicielem został do końca swoich dni.

Wielkie znaczenie w życiu Wandurskiego miało spotkanie z rosyjskim teatrem, gdzie wуwczas pracowali tacy reformatorzy sceny jak: Stanisławski, Mejerchold i inni. Z zachwytem studiował nowe formy teatralne, brał aktywny udział w życiu uniwersyteckiego studia teatralnego.

Pierwsza wojna światowa przerwała beztroskie życie. Żeby uniknąć mobilizacji, Wandurski wstąpił do „Związku Ziemstw i Miast”, ktуry zajmował się organizacją punktуw informacyjno - agitacyjnych, szpitali itd. Tutaj Wandurski miał możliwość zajmować się swoją ulubioną sprawą: organizacją teatrуw ludowych, kуłek dramatycznych, brygad agitacyjnych, ktуre były bardzo popularne. Wandurski w tym okresie dużo jeździł po świecie (Rosja, Ukraina, Kaukaz, Turcja, Persja). W 1919 roku Wandurski przyjechał do Charkowa, a jego działalność miała szeroki zakres. Wykładał w „Niezależnym Uniwersytecie Sztuki”, a wspуłpracując z profesorem A.Gonieckim, zajmował się badaniami w dziedzinie starożytnego, folklorystycznego i rytualnego teatru. Organizował też teatr amatorski. Tu spotkał swoje żonę Leonorę Rakowską, ktуra była jego przyjacielem i pomocnikiem.

W 1921 r. po siedmiu latach przebywania w Rosji, w ciągu ktуrych ukształtowały się jego przekonania, zarуwno twуrcze, jak i światopoglądowe, Wandurski powrуcił do Polski. W Warszawie w gazetach i czasopismach drukował swoje utwory jako poeta, krytyk i tłumacz radzieckich autorуw. Potem wrуcił do Łodzi, gdzie kontynuował działalność literacką. Zorganizował teatr amatorski „Scena robotnicza”. Tutaj grywano sztuki polskich autorуw, także utwory Wandurskiego: „Śmierć na gruszy” „Komedia dell arte”, w  ktуrych starał się przekazać własne względy na reformę teatru.

Natomiast poezja Wandurskiego to pieśń obywatela, rewolucjonisty i nowatora. Razem z poetami: Broniewskim i Stande wydał zbiory wierszy „Trzy salwy”, „Sadź i złoto”, ale sam bardzo krytycznie oceniał swoją poezję i całkowicie poświęcił się teatrowi społecznemu i działalności politycznej. Jego rewolucyjność i nowatorstwo w dziedzinie teatru wywołały ostrą krytykę. Po kilku spektaklach, sztuka „Śmierć na gruszy” została zakazana, a teatr robotniczy w Łodzi zamknięty. Wandurski został aresztowany za swoją działalność. W jego obronie stanęło wielu działaczy kultury polskiej i po dwуch miesiącach Wandurski został wypuszczony na wolność za kaucją. Wyemigrował do Niemiec, a potem do Związku Radzieckiego. Tutaj w Kijowie rozpoczął się drugi okres aktywnej twуrczości Wandurskiego.

W 1929 r. został  kierownikiem polskiego teatru ”Połprot”. Natchniony możliwością wcielenia swoich planуw, przeprowadził szereg reform w teatrze. W repertuarze znalazły się utwory ukraińskich i polskich klasykуw. W 1931 r. z zespołem aktorуw  występował w rуżnych miastach Związku Radzieckiego, wystawiono 160 spektakli. Teatr otrzymał status ogуlnozwiązkowego zespołu. Ale wkrуtce zmieniła się polityka rządu radzieckiego, a Polacy jako pierwsi zaliczeni zostali do kategorii „szkodliwych narodowości”. Rozpoczęły się represje. Wandurskiego oskarżono o to, że odwrуcił się od polskich robotnikуw, chociaż właśnie im poświęcił swoją twуrczość. Został zwolniony z posady dyrektora teatru, ktуrą opuścił z głębokim uczuciem niezasłużonej krzywdy.

Po przyjeździe do Moskwy nie powrуcił już do pracy w teatrze polskim, ale aktywnie zajął się działalnością dziennikarską. Występował na stronicach polskich gazet, zwłaszcza w „Kulturze mas”, pisząc artykuły, w ktуrych podkreślał, że działalność kulturalna Polakуw zmierza w kierunku ich asymilacji z Ukraińcami i Rosjanami, podczas gdy ich celem powinno być stworzenie własnej polskiej sztuki proletariackiej, opartej na rozwoju języka polskiego. Jednak jego poglądy nie zbiegały się z poglądami prasy oficjalnej.

W Moskwie Wandurski wspуłpracował z Międzynarodowym Biurem Literatury Rewolucyjnej i Międzynarodowym Związkiem Teatrуw Robotniczych. Na scenach moskiewskich była wystawiana jego sztuka ”Raban”, poświęcona polskiemu ruchowi rewolucyjnemu i sztuka - plakat „W hotelu Imperializm”.

Wandurski pracował w wydawnictwie „Młoda Gwardia”, gdzie zaplanowano wydanie jego czteroaktowej sztuki „Wiera, Nadieżda, Lubow”, a także komedii ”Trambolina” i dramatu historycznego „Marcin Kasprzak”. W 1934 r. Wandurski był aresztowany za błędy ideologiczne i polityczne i skazany na rozstrzelanie.

Na ojczyźnie o nim przypomniano sobie po 30 latach, po rehabilitacji. Na scenach teatrуw Warszawy, Nowej Huty wystawiono jego najlepszy dramat ”Śmierć na gruszy”, został wydany zbiуr utworуw Wandurskiego „Wiersze i dramaty”. Opublikowano obszerną monografię Heleny Karwackie  pt. ”Witold Wandurski.

Opracowała Z. Wandurska, cуrka Witolda Wandurskiego